किलचा पठार- मालपवाडी सडा : एक अद्भुत निसर्ग शिल्प.

तसं किलचाला अनेक वेळेला जाणं झालं होतं,,, पावसाळ्यानंतर जेंव्हा पठार फुलतं तेव्हा,,, ऐन उन्हाळ्यात गांडुळ मातीत हरवतं तेव्हा,, आणि ऐन पावसाळ्यात धुकं आणि पाण्याच्या सीमा रेषा ओलांडत तेव्हा,, असा ऋतुगणिक किलचावर गेलो... या किलच्या वर उभं राहीलं की वेडावून जायला होतं धुंदवडे शेळोशीच्या पठार माथ्यापासून ते दाजीपूरच्या सड्यापर्यंत राधानगरी- गगनबावड्याचा एकमेकात मिसळलेला अरण्य प्रदेश नजरेत मावत नाही,, खरतर अरण्याला हद्द नसते आणि आपण ठरवली तरी ते ऐकत नाही....

किलचा वर उभं राहीलं की भोवतीची अरण्ये आणि त्यातून डोकावणारे पठारांचे हे डोंगरमाथे खुणवायचे,, पण एक सडा मनातून हलायचा नाही,, सारखा खुणवायचा

मालपवाडीच्या माथ्यावरचा अफाट सडा. तो किलच्या वरून खुणवायचा धामणी खोऱ्यातनं अंगावर यायचा,, हवालदार वाडी,, धनगरवाडीतनं वाटा सुचवायचा धामोड,, केळीशी (बुद्रुक) जाधववाडी, कुरणेवाडीतन जातांना बोलवायचा... असा नितांत रमणीय सडा म्हणजे सह्याद्रिच्या सौंदर्याच आडवाटेवर दडलेलं अलौकीक रुपच,,,

धामोडकडून तुळशी जलाशय डाव्या हाताला ठेवत केळीशी बुद्रुक ओलांडून हणबरवाडी या थेट किलच्याला भिडलेल्या डोंगरवाडीत पोचायच आणि वाडी ओलांडून थेट किलच्याच्या जंगलात शिरायचं. जंगल चढाच्या सुरूवातीलाच बारमाही पाण्याचा झरा लागतो,, आजही वाडी याच पाण्याच्या झऱ्यावर जगते!! मग भर जंगलातली डोंगर चढाई... पळस, पांगिरा, कुंभा, अंजन, हिरडा, बेहडा नाना, आंबा, जांभळं, गेळा, करवंद, , अळू,रानलिंबू, अर्थात नाटक नार, अन्तहीन पसरलेली गारंबी , माकडीचे झाड, भेर्ली माड, रान आवळा, वेताची बेटं,नरक्या या आणि असंख्य वनसपतींनी समृद्ध अशा घनदाट अरण्याची डोंगर आणि मग शेवटच्या छोटेखानी प्रस्तरारोहणाने किलचा पठारावर आगमन! या प्रस्तर चढाईच्या अलीकडची आरपार गुहा आणि तेथून उत्तरेकडे दिसणारा गगनबावड्याचा अरण्य डोंगर प्रदेश केवळ अद्भुत!!

या किलच्यावरून नैऋत्येला दिसणारा मालपवाडीचा कित्येक वेळा हुलकावणी देऊन गेला होता पण या वेळी निश्चय केला मालपवाडीचा सडा गाठायचाच,,,,

केळोशी बुद्रुकच्या वाटेवर डावीकडे मालपवाडीला जाणारा फाटा, तिथून चार पांच किलोमीटर वाडी, रस्ता वाडीतच संपतो पुढे केवळ डोंगर आणि अरण्यच,,

या वाटेवर मालपवाडीच्या अलिकडे डाव्या बाजूच्या कच्च्या सडकेने दोन किमी अंतर गेल्यावर गर्द राईत ज्योतिबाचं ठाणं आहे. बेहडा, भेर्लीमाड, कऱ्या, फणस, आंबा जांभूळ आदी वृक्षांच्या छायेत हा ज्योतिबा बसलाय,,, वैशिष्ठ्य म्हणजे इथे ज्योतिबाची मूर्ती नाही! स्वयंभू दगडी तांदळा हेच ज्योतिबाचे रूप,, गर्भ गृहाबाहेर नंदी हे आणखी एक वेगळेपण!!!

आज या ज्योतिबाला दंडवत घातला किलचा करून टळटळीत ऊन्हातच. बावेलीची जुनी जंगलवाट सोडून घनदाट अरण्य वाटेने सड्याची वाट चढू लागलो. ऊन्हाळ्यातली भर दुपार असूनही अरण्यातली चालं वृक्षवल्रीनी सुसह्य केली होती. हिरडा बेहडा जांभूळ कुंभ्याच्या जोडीला गारंबीही मिळेल तशी पसरलेली दिसत होती. कारवीचा उग्र गंध, रान आंब्याच्या पालवीचा मोहोरा सारखा गंध, रानजाईचा शीतल गंध आणिक किती तरी अपरिचित गंधानी तयार झालेला रानगंध छाती भरून घेत मालप वाडीचा सडा अरण्याच्या पोटातून चढत होतो किंबहुना अरण्य गर्भातलीच चाल.....

भरदुपार चा टळटळीत सूर्य नारायण डोक्यावर घेतच मालप वाडीच्या सड्यावर पाऊल ठेवलं आणि अक्षरशः स्तिमित झालो,,, काळ्या अग्निजन्य खडकांचे नजरेत न मावणारे ते पठार... पोटात असंख्य जीव सांभाळत किमान वळीव पावसाची वाट बघणारी पठारावच्या असंख्य, उथळ ओबड खड्डयां मधली माती, रान लिंबूच ' एकाकी झाड, पठारावरून दिसणारे तुळशी, धामणी जलाशय... डोंगर कपाऱ्यात वसलेल्या वाड्या वस्त्या हे सार निसर्ग शिल्प म्हणजे मालपवाडीचा सडा!!!

काही दिवसांनी पठारावर वळवाचे वारे थैमान घालतील पोटात असंख्य जीव जपून ठेवणाऱ्या जणू गर्भवती मातीवर त्याच वळवाच्या आकाशधारा बरसतील, मृदगंध आसमंत भर पसरेल इवले इवले जीव माती च्या पोटातून जन्म घेतील, आकाशाकडे पहात रंगीबेरंगी फुला पानांनी नटतील,,, आपल्या बरोबर सडाही रंगीबेरंगी करतील आणि जीवनाचा हा आनंद सोहळा संपवून पुन्हा नव्याने जन्मण्या साठी सड्याच्या पोटात लुप्त होतील...

भर उन्हात सड्याच्या पोटातल्या त्या नवोन्मेषी सृष्टीला नव्या जीवनाच्या शुभेच्छा देऊन आम्ही पुन्हा मालपवाडी च्या अरण्य गर्भात शिरलो.... नवनिर्मितीचा नवा संदेश घेऊन...

डॉ. अमर अडके,

मैत्रेय प्रतिष्ठान, कोल्हापूर